Amaç rakip şahı almak değil, mat etmektir: şah saldırı altındadır ve hiçbir hamle bu saldırıyı kaldırmaz. Sayfa bir partinin sırasını izler: diziliş, altı taş, şaha karşılık, üç özel hamle ve beraberlik yolları. Sonra tam bir parti oynarsın.
Tahtanın yönü ve başlangıç dizilişi
Tahtada sekiz dikey ve sekiz yatay, altmış dört kare vardır. Arka yatayda dıştan ortaya kale, at, fil, sonra vezir ve şah durur; sekiz piyon ön yatayı tutar. Beyaza en yakın yatay birincidir, dikeyler Beyazın solundan sağına a'dan h'ye gider. Koordinat hamleyi adlandırır: e2-e4, beyaz piyonun e2'den e4'e ilerlemesidir.
Sağ alt kare açık renktedir
Taşları dizmeden önce tahtanın yönünü sabitle. Beyazın tarafından da Siyahın tarafından da sağ alt kare açık renktedir.
Vezir kendi renginin karesindedir
Beyaz vezir açık kare d1'de, siyah vezir koyu kare d8'de başlar. Şahlar e1 ve e8'dedir.
Beyaz başlar
Sıra sende bir taş oynarsın; hamleyi pas geçemezsin. Hamle bitince sıra karşıya geçer.
Yürüme ve taş alma
Bir taş, kendi tarafının tuttuğu kareye gitmez. At dışında hiçbir taş, yolundaki taşın üzerinden atlamaz. Alışta oynayan taş rakip taşın karesinde durur, alınan taş tahtadan çıkar.
Şah
Şah her yöne bir kare gider ve aynı biçimde taş alır. Saldırı altındaki kareye giremez; iki şah bu yüzden bitişik karede duramaz.
Vezir
Vezir yatayda, dikeyde veya çaprazda istediği kadar kare gider: kalenin ve filin hamlesi bir aradadır. Yolundaki taşın üzerinden atlamaz.
Kale
Kale yatayda veya dikeyde istediği kadar kare gider, çapraza gitmez ve atlamaz. Rokta şahla aynı hamlede yer değiştirir.
Fil
Fil çaprazda istediği kadar kare gider ve atlamaz. Her fil, parti boyunca aynı renkteki karelerde kalır.
At
At bir yöne iki, ona dik bir yöne bir kare gider. Taşların üzerinden atlayan tek taştır; yolundaki taşlar onu durdurmaz.
Piyon
Piyon düz ileri gider, önündeki taşı almaz; çapraz öndeki bir kareden alır. İlk hamlesinde önündeki iki kare boşsa iki kare ilerleyebilir. Geri gitmez.
Şah altındayken yalnız tehdidi kaldıran hamleler yasaldır
Rakip bir taş şahın karesine saldırıyorsa şah çekilmiş demektir. Şah altındaki taraf bunu hemen kaldırmak zorundadır. Karşılık üç türlüdür:
- Şahı oynatmak: rakibin saldırmadığı bitişik bir kareye.
- Şah çeken taşı almak: taşı aldıktan sonra şahın karesi güvenli kalmalıdır.
- Saldırı hattına taş koymak: yalnız kale, fil veya vezirin uzun saldırısına karşı. Atın çektiği şah, araya taş koyarak kesilmez.
İki taş birden şah çekiyorsa taşı almak ya da araya koymak yalnız bir hattı keser. Geriye şahı oynatmak kalır. Üçünden hiçbiri yoksa mat olur, saldıran kazanır. Şah tahtadan alınmaz; mat kurulduğu anda parti biter.
En kolay atlanan üç özel hamle
Rok
Şah, rok yapacağı kaleye doğru iki kare gider; kale, şahın az önce geçtiği kareye gelir. Şah da o kale de daha önce oynamamış olur, araları boş kalır. Şah o anda çekilmiş olamaz; saldırı altındaki kareden geçemez ve orada duramaz.
Geçerken alma
Rakip piyon başlangıç karesinden iki kare ilerlemiş ve senin piyonunun yanında, aynı yatayda durmuşsa, piyonunu hemen çaprazına, geçilen kareye götürüp onu alırsın. Bu hak yalnız bir sonraki hamlededir.
Piyonun terfisi
Karşı son yataya varan piyon hemen vezir, kale, fil veya at olur. Piyon kalamaz, şah da olamaz. Tahtada kaç taş olduğuna bakılmaz: iki vezir bir arada durabilir. Bu tahtada terfi her zaman vezirdir; hemen her konumda en güçlü seçim de odur.
Yasal hamlenin kalmaması her zaman mat değildir
Sıra bir taraftayken şah çekilmemiş ve yasal hamle yoksa konum pattır. Mat ile pat yalnız şahın saldırı altında olup olmamasıyla ayrılır; sonuç aynı değildir. Mat partiyi bitirir, pat beraberliktir.
Beraberliğin dört yolu daha vardır: hiçbir tarafın mat edecek materyali yoktur; elli hamle boyunca iki taraf da taş almaz ve piyon oynamaz; aynı konum üçüncü kez gelir; iki taraf beraberliği kabul eder. Resmî partide elli hamle ve üç kez tekrar için talep gerekir. Bu tahta patta, yetersiz materyalde ve elli hamle dolunca beraberliği kendisi yazar. Odada beraberliği sen de teklif edebilirsin.
İlk partiden önce üç yasalık kontrolü
Her hamleden önce kendi şahının çekilip çekilmediğine, hamlenin onu saldırıya açıp açmayacağına, sonra varış karesi ile yolun yasal olup olmadığına bak. Ancak ondan sonra hangi hamlenin daha iyi olduğunu karşılaştır. Bu tahta yalnız yasal hamleyi kabul eder. Kural dışı hamle oturmaz. Kuralları başlangıçta böyle öğrenirsin.
Yapay zekâya karşı alıştırmaAynı ekranda iki kişiÇevrimiçi oda açmak
Sık sorulan sorular
Şah korunan bir taşı alabilir mi?
Ancak aldıktan sonra hiçbir rakip taş şahın karesine saldırmıyorsa. Taş korunuyorsa şah o taşı alınca hâlâ tehdit altında kalır; hamle yasa dışıdır.
Şah altındayken rok yapabilir misin?
Yapamazsın. Şahın çekilmişse, saldırı altındaki bir kareden geçecekse veya orada duracaksa rok yoktur.
Piyonun ilk hamlede iki kare gitmesi şart mı?
Hayır. Başlangıç karesindeki piyon, yol boşsa bir veya iki kare ilerler. O kareyi bıraktıktan sonra her hamlede bir kare gider.
Pat ile matın farkı nedir?
İkisinde de hamle sırası olan tarafın yasal hamlesi yoktur. Şah çekilmişse mat vardır ve o taraf kaybeder. Çekilmemişse pat vardır ve parti berabere biter.
Çift şah nedir, nasıl karşılarsın?
İki taş şahı birlikte çekince çift şah olur. Çoğu zaman açık şahtan gelir: bir taş çekilir, arkasındaki kale, fil veya vezir de şah çeker. Birini almak veya bir hattı kesmek öteki şahı bırakır; geriye yalnız şahı oynatmak kalır. Güvenli karesi yoksa mat olur.
Piyon kale, fil veya ata terfi edebilir mi?
Evet. Kurallar vezir, kale, fil veya ata izin verir. En güçlü taş vezirdir; hemen her zaman onu seçersin. Bazı konumlarda vezir pat verir ya da at hemen şah çeker: o zaman başka taş daha iyidir. Bu tahta şimdilik her terfiyi vezir yapar.
Üç kez tekrar nasıl sayılır?
Aynı konum üçüncü kez geldiğinde beraberlik isteyebilirsin. Tekrarların ardışık olması şart değil. Aynı konum demek: bütün taşlar aynı karede, sıra aynı tarafta, rok ve geçerken alma hakları da aynı.
