Celem nie jest zbicie króla, tylko mat: król jest atakowany i żaden ruch tego ataku nie zdejmuje. Czytasz w kolejności partii: ustawienie, sześć bierek, odpowiedź na szach, trzy ruchy szczególne i drogi do remisu. Po lekturze rozegrasz pełną partię.
Kierunek szachownicy i pozycja początkowa
Szachownica ma osiem linii i osiem rzędów, razem sześćdziesiąt cztery pola. Na ostatnim rzędzie, od zewnątrz do środka, stoją wieża, skoczek i goniec, a w środku hetman i król. Osiem pionów stoi na rzędzie przed nimi. Rząd najbliższy białym jest pierwszym, a linie od lewej strony białych do prawej oznaczasz od a do h. Współrzędne nazywają ruch: e2-e4 to przejście białego piona z e2 na e4.
Jasne pole w prawym dolnym rogu
Najpierw ustaw kierunek szachownicy, potem bierki. Patrząc od strony białych i od strony czarnych, prawe dolne pole jest jasne.
Hetman na polu własnego koloru
Hetman białych stoi na jasnym polu d1, hetman czarnych na ciemnym polu d8. Królowie stoją na e1 i e8.
Białe zaczynają
W każdym ruchu rusza się jedna bierka. Ruchu nie oddajesz. Po wykonaniu kolej przechodzi na drugą stronę.
Chodzenie i bicie
Bierka nie wchodzi na pole zajęte przez własną stronę. Poza skoczkiem żadna nie przechodzi przez bierkę na drodze. Przy biciu bierka, która idzie, staje na polu przeciwnika, a zbita schodzi z szachownicy.
Król
Król idzie o jedno pole w dowolnym kierunku i tak samo bije. Nie wchodzi na pole atakowane, więc dwa króle nie stają na sąsiednich polach.
Hetman
Hetman idzie o dowolną liczbę pól po rzędzie, linii albo przekątnej: łączy ruch wieży i gońca. Nie przeskakuje bierki, która stoi na drodze.
Wieża
Wieża idzie o dowolną liczbę pól po rzędzie albo linii. Nie idzie po przekątnej i nie przechodzi przez inną bierkę. W roszadzie rusza się w tym samym ruchu co król.
Goniec
Goniec idzie o dowolną liczbę pól po przekątnej i nie przeskakuje bierek. Do końca partii zostaje na polach jednego koloru.
Skoczek
Skoczek idzie o dwa pola w jednym kierunku i o jedno w kierunku prostopadłym. Jako jedyna bierka przeskakuje inne: te na drodze go nie zatrzymują.
Pion
Pion idzie prosto do przodu i nie bije bierki stojącej przed sobą. Bije o jedno pole na ukos do przodu. Z pola startowego idzie o dwa pola, gdy oba są wolne. Do tyłu nie wraca.
W szachu legalne są tylko ruchy, które zdejmują groźbę
Szach jest wtedy, gdy bierka przeciwnika atakuje pole króla. Strona przy ruchu zdejmuje tę groźbę od razu. Masz trzy sposoby:
- Odejście królem: na sąsiednie pole, którego przeciwnik nie atakuje.
- Zbicie bierki dającej szach: po biciu pole króla musi być bezpieczne.
- Zastawienie linii ataku: tylko przeciw dalekiemu atakowi wieży, gońca albo hetmana. Szachu skoczka nie zastawisz.
Gdy dwie bierki dają szach jednocześnie, bicie albo zastawienie zdejmuje tylko jedną linię. Zostaje odejście królem. Gdy żaden z trzech sposobów nie wchodzi w grę, jest mat i wygrywa strona atakująca. Króla nie zdejmujesz z szachownicy: partia kończy się w chwili mata.
Trzy ruchy szczególne, które najłatwiej pominąć
Roszada
Król idzie o dwa pola w stronę wieży biorącej udział w roszadzie, a wieża staje na polu, które król właśnie minął. Ani król, ani ta wieża nie mogli wcześniej wykonać ruchu, a pola między nimi muszą być wolne. Król nie może być w szachu, nie może przejść przez pole atakowane ani na nim stanąć.
Bicie w przelocie
Gdy pion przeciwnika właśnie przeszedł o dwa pola z pola startowego i stanął obok twojego piona na tym samym rzędzie, masz prawo od razu wejść pionem na ukos na pole, które tamten minął, i go zbić. To prawo trwa tylko jeden ruch.
Promocja piona
Pion, który doszedł do ostatniego rzędu przeciwnika, od razu staje się hetmanem, wieżą, gońcem albo skoczkiem. Nie zostaje pionem i nie staje się królem. Liczba bierek już stojących na szachownicy nie ma znaczenia: dwa hetmany mogą stać jednocześnie. Na tej szachownicy promocja jest zawsze na hetmana. W niemal każdej pozycji jest to też najsilniejszy wybór.
Brak legalnego ruchu nie zawsze jest matem
Gdy strona przy ruchu nie ma legalnego ruchu, a jej król nie jest w szachu, pozycja jest patem. Mat i pat różni tylko to, czy król jest atakowany, ale wynik jest inny: mat rozstrzyga partię, pat jest remisem.
Remis bywa też na cztery inne sposoby: żadna strona nie ma materiału na mata; przez pięćdziesiąt posunięć nikt nie bije i nie rusza pionem; ta sama pozycja wraca po raz trzeci; obie strony godzą się na remis. W partii turniejowej pięćdziesiąt posunięć i trzykrotne powtórzenie trzeba zgłosić. Ta szachownica sama zapisuje remis przy pacie, przy zbyt małym materiale i po pełnych pięćdziesięciu posunięciach. W partii w pokoju remis też proponujesz.
Przed pierwszą partią: trzy sprawdzenia legalności
Przed każdym ruchem sprawdź, czy twój król jest w szachu, czy po ruchu nie zostanie odsłonięty na atak i czy pole docelowe oraz droga są legalne. Dopiero potem porównuj, który ruch jest lepszy. Ta szachownica przyjmuje tylko legalny ruch. Ruch sprzeczny z zasadami nie staje na polu. Na początku tak właśnie uczysz się regulaminu.
Częste pytania
Czy król zbija bronioną bierkę?
Tylko wtedy, gdy po biciu żadna bierka przeciwnika nie atakuje pola króla. Jeśli bierka jest broniona i król po zbiciu wciąż stoi w szachu, ruch jest nielegalny.
Czy w szachu robisz roszadę?
Nie. Roszady nie ma, gdy król jest w szachu, gdy przechodzi przez pole atakowane albo gdy po roszadzie staje na polu atakowanym.
Czy pion w pierwszym ruchu musi iść o dwa pola?
Nie. Z pola startowego pion idzie o jedno albo o dwa pola, jeśli droga jest wolna. Po zejściu z tego pola za każdym razem idzie o jedno.
Czym pat różni się od mata?
W obu przypadkach strona przy ruchu nie ma legalnego ruchu. Jeśli król jest w szachu, jest mat i ta strona przegrywa. Jeśli nie jest w szachu, jest pat i partia jest remisem.
Czym jest szach podwójny i jak na niego odpowiadasz?
Szach podwójny jest wtedy, gdy dwie bierki dają szach jednocześnie. Często wynika z szachu odkrytego: jedna bierka schodzi, a stojąca za nią wieża, goniec albo hetman też daje szach. Zbicie jednej albo zastawienie jednej linii zostawia drugi szach, więc zostaje tylko odejście królem. Gdy król nie ma bezpiecznego pola, pozycja jest matem.
Czy pion promuje na wieżę, gońca albo skoczka?
Tak. Zasady dopuszczają hetmana, wieżę, gońca i skoczka. Hetman jest najsilniejszy i prawie zawsze go wybierasz. W niektórych pozycjach hetman daje pata, a skoczek od razu daje szach: wtedy lepsza jest inna bierka. Ta szachownica na razie każdą promocję zamienia na hetmana.
Jak liczy się trzykrotne powtórzenie pozycji?
Gdy ta sama pozycja pojawia się po raz trzeci, ogłaszasz remis. Powtórzenia nie muszą iść jedno po drugim. Ta sama pozycja znaczy: wszystkie bierki na tych samych polach, ta sama strona przy ruchu oraz te same prawa do roszady i do bicia w przelocie.
